Katranı kaynatsan olur mu şeker? Soru hem düz bir olur mu araması hem de halk arasında dolaşan bir deyiştir. Katranı kaynatmak onu şekere çevirmez; söz de gücünü tam bu imkânsızlıktan alır. Yazı önce düz cevabı, sonra mecazı ve günlük hayatta nerede kullanıldığını ayırır.
Katranı kaynatınca şeker olur mu?
Olmaz. Katran ile şeker ayrı maddelerdir. Katran, organik maddelerin ısıl işlem ve damıtılmasıyla elde edilen koyu, yapışkan bir üründür; şeker ise ayrı bir gıda maddesidir. Isıtmak veya kaynatmak birini diğerine çevirmez.
Kaynatınca kıvam, koku veya görünüş değişebilir. Bu, katranın şeker olduğu anlamına gelmez. Sözü duyan kişi düz anlamı merak ediyorsa cevap nettir: katranı kaynatsan şeker olmaz.
Bu söz ne demek, neyi anlatır?
Mecaz şudur: niteliği uymayan bir şeyi, ne kadar işlemden geçirirsen geçir, istediğin şeye çeviremezsin. Buradaki kaynatma çabayı, baskıyı veya yoğun uğraşı; şeker ise beklenen sonucu temsil eder.
Katranı kaynatsan olur mu şeker?
halk deyişi
Bu yüzden söz çoğu zaman nafile emeğe, değişmeyen bir huya veya temelden uyumsuz bir işe işaret eder. Mesele emek miktarı değil, özün uymamasıdır. Daha çok uğraşılırsa belki olur beklentisini soğutur.
Deyim mi, atasözü gibi mi kullanılır?
Günlük dilde hem deyim hem atasözü diye anıldığı olur. Kaynağı belgelenmeden kesin sınıf vermek doğru olmaz. Biçim olarak tam bir yargı taşıyan bir halk deyişidir; atasözü gibi cümlede tek başına da durur.
| Anlam katmanı | Ne söyler | Ne söylemez |
|---|---|---|
| Düz anlam | Katran kaynatılınca şeker olmaz; ikisi farklı maddelerdir. | Kaynatmanın bir tarifi veya dönüşüm yöntemi olduğu |
| Mecaz | Çaba veya ısrar, özü uymayan şeyi başka bir şeye çevirmez. | Her değişimin herkeste imkânsız olduğu |
Benzer deyişlerle anlam yakınlığı vardır. Huylu huyundan vazgeçmez de değişmeyen karaktere işaret eder; yine de birebir eş anlamlı sayılmaz. Biri dönüştürme çabasının boşuna oluşunu, diğeri alışkanlığın kalıcılığını öne çıkarır.
Hangi durumlarda söylenir?
Söz genellikle birine öğüt, bir plana itiraz veya üçüncü kişi hakkında kısa bir yargı olarak devreye girer. Sertleşirse muhatabı küçültmek için de kullanılabilir; asıl vurgu çoğu zaman beklenen dönüşümün malzeme, iş veya karaktere uymadığıdır.
- Birinin inatla değişmesini beklerken sonucun yine aynı kaldığı durumlarda
- Uymayan bir işe, yönteme veya malzemeye bir de böyle deneyelim denildiğinde
- Emeğin çok, dönüşümün ise imkânsız görüldüğü nafile uğraşlarda
- İyimser bir vaade karşı, niteliğin değişmeyeceğini hatırlatmak istendiğinde
Örnek kullanım: Onu bu işe alıştırmak için aylardır uğraşıyor; katranı kaynatsan olur mu şeker. Cümle bir tarifi değil, nafile emeği işaret eder.
Karıştırılmaması gereken noktalar
- Düz cevap ile mecazı karıştırmayın: katran kaynatmak bir gıda tarifi değildir.
- Söz her değişimin imkânsız olduğunu iddia etmez; uyumsuz öz ve boşuna dönüştürme çabası üzerinedir.
- Kesin köken, ilk söyleyen kişi veya şu türküdendir iddiası kaynak yoksa yazılmaz; halk arasında dolaşan deyiş veya dize olarak anılır.
- Bu metin sağlık, kimya deneyi veya ev uygulaması tavsiyesi değildir.
Katranı kaynatsan şeker olur mu?
Olmaz. Katran ve şeker farklı maddelerdir; kaynatmak birini diğerine çevirmez.
Katranı kaynatsan olur mu şeker ne demek?
Niteliği uymayan bir şeyi veya değişmeyen bir huyu, ne kadar uğraşırsan uğraş başka bir şeye çeviremezsin anlamında kullanılır.
Bu söz atasözü mü, deyim mi?
Halk arasında her iki adla da anılır. Kesin sözlük sınıfı kaynağa bağlıdır; pratikte tam cümle halinde, genel bir yargı olarak söylenir.
